وقتی برای خرید عینک طبی مراجعه میکنید، انتخاب فریم معمولاً بخش ساده ماجراست. کافی است چند مدل را امتحان کنید تا بالاخره یکی از آنها روی صورتتان بنشیند. اما وقتی نوبت به عدسی میرسد، ناگهان با اصطلاحاتی مثل تکدید، پروگرسیو، پلیکربنات، 1.67، فتوکرومیک و ضدبازتاب روبهرو میشوید.
اینجاست که انتخاب کمی پیچیده میشود.
واقعیت این است که انواع عدسی عینک را نمیتوان تنها با یک معیار دستهبندی کرد. بعضی نامها به طراحی اپتیکی عدسی مربوط هستند، بعضی جنس عدسی را مشخص میکنند و بعضی دیگر فقط یک پوشش یا قابلیت اضافه هستند.
به همین دلیل ممکن است یک عدسی همزمان «تکدید»، «1.67» و «ضدبازتاب» باشد؛ اولی طراحی عدسی را مشخص میکند، دومی به ماده و ضریب شکست مربوط است و سومی نوع پوشش سطح عدسی است.
در این مقاله این اصطلاحات را از هم جدا میکنیم تا دقیقاً بدانید هنگام سفارش عینک درباره چه چیزی صحبت میشود.
عدسی عینک دقیقاً چه کاری انجام میدهد؟
عدسی طبی مسیر نور را پیش از ورود به چشم تغییر میدهد تا خطاهای انکساری اصلاح شوند و تصویر واضحتری روی شبکیه تشکیل شود. عینکهای طبی میتوانند برای اصلاح نزدیکبینی، دوربینی، آستیگماتیسم و پیرچشمی تجویز شوند.
بنابراین عدسی چیزی بیشتر از یک قطعه شفاف داخل فریم است. شکل، قدرت اپتیکی و طراحی آن باید مطابق نسخه چشم ساخته شود.
یک نکته مهم هم همینجا روشن شود: عدسی عینک روی چشم قرار نمیگیرد. چیزی که مستقیماً روی سطح چشم قرار میگیرد «لنز تماسی» است. عدسی عینک داخل فریم و در فاصله مشخصی مقابل چشم قرار میگیرد.
انواع عدسی عینک را از چه نظر میتوان تقسیمبندی کرد؟
برای اینکه موضوع سادهتر شود، عدسیها را میتوان از چهار زاویه بررسی کرد:
| معیار | نمونه ها |
|---|---|
| طراحی بینایی | تکدید، دوکانونی، سهکانونی، پروگرسیو |
| جنس عدسی | پلاستیکی، پلیکربنات، Trivex، High Index، شیشهای |
| قابلیت و عملکرد | فتوکرومیک، آفتابی طبی، منشوری |
| پوشش سطح | ضدبازتاب، مقاوم در برابر خش، فیلترهای نوری |
این تقسیمبندی کمک میکند متوجه شویم چرا مقایسه عباراتی مثل «پلیکربنات یا پروگرسیو؟» اساساً مقایسه درستی نیست؛ یک عدسی پروگرسیو میتواند خودش از پلیکربنات ساخته شده باشد.
انواع عدسی از نظر طراحی بینایی
مهمترین دستهبندی برای کسی که نسخه عینک در دست دارد، طراحی اپتیکی عدسی است.
عدسی تکدید یا Single Vision
عدسی تکدید یک قدرت اصلاحی اصلی دارد و برای یک محدوده دید طراحی میشود؛ مثلاً دید دور یا دید نزدیک.
این نوع عدسی میتواند برای اصلاح نزدیکبینی، دوربینی یا آستیگماتیسم مورد استفاده قرار گیرد. عینک مطالعه نسخهای از کاربرد عدسی تکدید برای فاصله نزدیک است.
عدسی تکدید رایجترین انتخاب برای افرادی است که هنوز به اصلاح همزمان دید دور و نزدیک نیاز ندارند.
البته «تکدید» به معنی یکی بودن نمره دو چشم نیست. ممکن است نمره چشم راست و چپ کاملاً متفاوت باشد و هر دو عدسی همچنان Single Vision باشند.
عدسی دوکانونی یا Bifocal
در عدسی دوکانونی دو قدرت اپتیکی در یک عدسی قرار میگیرد.
معمولاً بخش اصلی برای دید دور و قسمت پایینتر برای مشاهده اجسام نزدیک طراحی میشود. در مدلهای سنتی Bifocal، خط جداکننده ناحیه نزدیک روی عدسی قابل مشاهده است.
این عدسی بیشتر برای افرادی مطرح میشود که علاوه بر دید دور، برای مطالعه و فاصله نزدیک نیز به اصلاح بینایی نیاز دارند.
عدسی سهکانونی یا Trifocal
Trifocal را میتوان مرحله دیگری از عدسیهای چندکانونی دانست.
در این نوع، سه محدوده برای دید دور، میانی و نزدیک وجود دارد. Cleveland Clinic نیز Trifocal را عدسی چندکانونی دارای سه قدرت متفاوت معرفی میکند.
با گسترش عدسیهای پروگرسیو، این طراحی کمتر از گذشته در مرکز توجه مصرفکنندگان قرار دارد، اما همچنان یکی از انواع واقعی عدسیهای چندکانونی است.
عدسی پروگرسیو یا Progressive
پروگرسیو از آن اصطلاحاتی است که هنگام خرید عدسی زیاد خواهید شنید.
در یک عدسی Progressive، قدرت عدسی بهصورت تدریجی تغییر میکند تا کاربر بتواند فاصله دور، فاصله میانی و نزدیک را از بخشهای مختلف همان عدسی مشاهده کند. برخلاف عدسی Bifocal، خط جداکننده مشخصی بین این نواحی وجود ندارد.
برای نمونه، هنگام استفاده از یک پروگرسیو معمولاً بخش بالاتر عدسی بیشتر برای فاصله دور و قسمت پایینتر برای نزدیک به کار میرود و ناحیه میانی بین آنها قرار دارد.
انتخاب و نصب صحیح عدسی پروگرسیو به اندازهگیری دقیق وابسته است؛ مخصوصاً موقعیت عدسی نسبت به چشم و فاصله مردمکها اهمیت دارد. Cleveland Clinic نیز اندازهگیری حرفهای PD را برای عدسیهای Bifocal، Trifocal و Progressive مهمتر میداند.
عدسی منشوری چیست؟
Prism Lens کمی متفاوت از گروههای قبلی است.
عدسی منشوری مسیر نور را جابهجا میکند و ممکن است در بعضی مشکلات مربوط به هماهنگی و همراستایی چشمها و برخی موارد دوبینی توسط متخصص تجویز شود.
این عدسی چیزی نیست که براساس سلیقه یا صرفاً هنگام خرید فریم انتخاب شود؛ وجود و میزان منشور باید براساس نسخه و ارزیابی متخصص تعیین شود.
انواع عدسی عینک از نظر جنس
بعد از طراحی عدسی، سؤال بعدی این است: عدسی از چه مادهای ساخته شود؟
جنس عدسی میتواند بر وزن، ضخامت، مقاومت در برابر ضربه و بعضی ویژگیهای اپتیکی تأثیر بگذارد.
عدسی پلاستیکی
عدسیهای پلاستیکی یکی از گزینههای رایج برای عینکهای طبی هستند. وزن کمتر نسبت به بسیاری از عدسیهای شیشهای و تنوع زیاد در طراحی و پوشش باعث شده این خانواده سهم زیادی از عینکهای امروزی داشته باشد.
در نمرات معمولی ممکن است یک عدسی پلاستیکی استاندارد کاملاً پاسخگوی نیاز کاربر باشد و لزومی ندارد همیشه سراغ بالاترین ضریب شکست رفت.
عدسی پلیکربنات
پلیکربنات به دلیل مقاومت بالای خود در برابر ضربه شناخته میشود.
به همین علت در شرایطی که ایمنی اهمیت بیشتری دارد ــ برای مثال بعضی عینکهای کودکان، فعالیتهای پرتحرک یا عینکهای محافظ ــ میتواند مورد توجه قرار گیرد. American Optometric Association نیز پلیکربنات را در گروه مواد مقاوم در برابر ضربه قرار میدهد.
با این حال مقاومت در برابر ضربه تنها معیار انتخاب عدسی نیست؛ نسخه چشم و نوع فریم نیز باید در نظر گرفته شوند.
عدسی Trivex
Trivex یکی دیگر از مواد سبک و مقاوم است که در کنار پلیکربنات مطرح میشود.
این ماده نیز مقاومت بالایی در برابر ضربه دارد و در شرایطی که سبکی و دوام اهمیت دارند قابل بررسی است. AOA پلیکربنات و Trivex را هر دو در گروه مواد دارای مقاومت بالای ضربه معرفی میکند.
بنابراین Trivex یک «پوشش» نیست؛ جنس خود عدسی است.
عدسی High Index
اگر نمره چشم افزایش پیدا کند، ضخامت عدسی میتواند به مسئله مهمتری تبدیل شود. اینجاست که مواد High Index وارد بحث میشوند.
اصطلاحهایی مثل:
1.60، 1.67 و 1.74
به ضریب شکست ماده عدسی اشاره دارند.
بهطور کلی مواد با ضریب شکست بالاتر میتوانند برای یک قدرت اپتیکی مشخص امکان ساخت عدسی نازکتری را فراهم کنند. آکادمی چشمپزشکی آمریکا نیز High Index را در میان گزینههای نازکتر و سبکتر برای نسخههای قویتر قرار میدهد.
اما یک اشتباه رایج این است که تصور کنیم 1.74 همیشه از 1.67 و 1.60 «بهتر» است.
اینطور نیست.
Index بالاتر بیشتر یک ابزار برای مدیریت ضخامت عدسی است و انتخاب آن باید متناسب با نسخه، اندازه فریم، بودجه و طراحی موردنظر انجام شود.
عدسی شیشهای
عدسیهای شیشهای یا Mineral سابقه طولانی در صنعت اپتیک دارند و هنوز هم در برخی کاربردها دیده میشوند.
سختی سطح مناسب از ویژگیهای شناختهشده شیشه است، اما وزن بالاتر و آسیبپذیری بیشتر در برابر ضربه باعث شده مواد پلاستیکی و مقاومتر در بسیاری از عینکهای روزمره محبوبتر باشند.
عدسی فتوکرومیک چیست؟
فتوکرومیک جنس مستقل عدسی نیست؛ یک قابلیت نوری است.
این عدسی در مواجهه با اشعه UV تیرهتر میشود و زمانی که میزان UV کاهش پیدا کند دوباره به سمت حالت روشن بازمیگردد. این قابلیت ممکن است در خود ماده عدسی ایجاد شده باشد یا از طریق فناوری سطحی به عدسی اضافه شود.
برای کسی که در طول روز مرتب بین محیط داخل و فضای آزاد جابهجا میشود، این ویژگی میتواند استفاده از یک عینک را راحتتر کند.
البته میزان و سرعت تغییر تیرگی در محصولات مختلف یکسان نیست و بهتر است مشخصات همان محصولی که قصد خرید آن را دارید بررسی شود.
عدسی آفتابی طبی چیست؟
اگر فردی برای دید واضح به عینک طبی نیاز دارد، میتواند همان نسخه را روی عدسی رنگی آفتابی نیز اجرا کند.
به این نوع محصول معمولاً عینک آفتابی طبی یا Prescription Sunglasses گفته میشود. در نتیجه فرد هم اصلاح بینایی دارد و هم از یک عدسی تیره برای شرایط پرنور استفاده میکند.
عدسی آفتابی طبی را نباید با فتوکرومیک یکی دانست. عدسی فتوکرومیک بسته به نور تغییر میکند، درحالیکه عدسی آفتابی معمولی معمولاً رنگ ثابت دارد.
پوشش ضدبازتاب؛ یک نوع عدسی نیست
در فروشگاهها گاهی عبارت «عدسی ضدبازتاب» مثل یک نوع مستقل عدسی به کار میرود، اما از نظر ساختاری بهتر است آن را یک پوشش عدسی بدانیم.
پوشش Anti-Reflective یا AR برای کاهش بازتابهای سطحی استفاده میشود. این موضوع میتواند شفافیت ظاهری عدسی را بهتر کند و بازتاب منابع نور روی سطح آن را کاهش دهد.
بنابراین هنگام سفارش ممکن است یک عدسی:
تکدید + 1.60 + ضدبازتاب
باشد.
هر سه عبارت مشخصه متفاوتی از همان عدسی را توضیح میدهند.
پوشش مقاوم در برابر خش
عدسیهایی که در طول روز مرتب تمیز میشوند، داخل کیف قرار میگیرند یا با گردوغبار تماس دارند، در معرض خطوخش قرار میگیرند.
پوششهای سخت یا Scratch-Resistant برای افزایش مقاومت سطح عدسی استفاده میشوند، اما اصطلاح «ضدخش» نباید به معنی غیرممکن بودن ایجاد خط روی عدسی برداشت شود.
نحوه نگهداری همچنان اهمیت زیادی دارد. Cleveland Clinic برای تمیز کردن عدسی استفاده از پارچه میکروفایبر یا بدون پرز را توصیه میکند و درباره استفاده از دستمال کاغذی یا لباس برای تمیز کردن عدسی هشدار میدهد، زیرا میتوانند به سطح یا پوشش آن آسیب بزنند.
عدسی بلوکات و فیلتر نور آبی را چطور ببینیم؟
این گروه در بازار با نامهایی مانند Blue Cut، Blue Control یا Blue Light Filter عرضه میشود.
نکته مهم این است که فیلتر نور آبی را نباید معادل درمان خستگی چشم ناشی از کامپیوتر دانست. مرور نظاممند Cochrane روی 17 کارآزمایی نشان داده است که عدسیهای فیلترکننده نور آبی احتمالاً در کوتاهمدت تفاوت قابل توجهی در کاهش خستگی چشم ناشی از کار با کامپیوتر نسبت به عدسیهای معمولی ایجاد نمیکنند و شواهد درباره سایر مزایای ادعاشده نیز محدود یا نامطمئن است.
آکادمی چشمپزشکی آمریکا نیز میان «عینک مخصوص فاصله کامپیوتر» و «بلو لایت بلاکینگ» تفاوت قائل میشود.
بنابراین اگر ساعات زیادی پشت مانیتور هستید، نسخه صحیح، فاصله کاری مناسب، استراحتهای منظم و در صورت نیاز طراحی عدسی متناسب با فاصله مانیتور میتواند مهمتر از تمرکز صرف روی عبارت «بلوکات» باشد.
پس هنگام خرید دقیقاً چه مشخصاتی را باید بپرسیم؟
فرض کنید فروشنده فقط میگوید: «این عدسی خیلی خوب است.»
این اطلاعات برای تصمیمگیری کافی نیست.
برای مقایسه واقعی بهتر است حداقل مشخص باشد طراحی عدسی چیست، جنس یا ضریب شکست آن چقدر است، چه پوششی دارد، آیا قابلیتهایی مثل فتوکرومیک دارد و آیا برای نسخه و فریم انتخابی شما مناسب است یا خیر.
مثلاً عبارت زیر اطلاعات بسیار بیشتری میدهد:
عدسی تکدید، High Index 1.67، با پوشش ضدبازتاب
در این عبارت، شما هم طراحی، هم ماده و هم پوشش عدسی را میدانید.
چند عدسی مختلف میتوانند برای یک نفر مناسب باشند؟
بله.
برخلاف تصور رایج، نسخه چشم معمولاً تنها یک نام تجاری یا یک مدل مشخص را به شما تحمیل نمیکند. بعد از مشخص شدن نیاز اپتیکی، ممکن است چند جنس، Index یا پوشش مختلف قابل بررسی باشند.
برای همین دو فرد با نمره مشابه ممکن است انتخاب یکسانی نداشته باشند.
کسی که فریم کوچک انتخاب کرده با کسی که فریم بسیار بزرگ میخواهد شرایط متفاوتی دارد. فردی که عینک را روزی دو ساعت میزند با فردی که از صبح تا شب عینک روی صورت دارد نیز اولویتهای متفاوتی خواهد داشت.
هدف نهایی این نیست که بیشترین امکانات ممکن را روی عدسی جمع کنیم؛ هدف این است که مشخصاتی را انتخاب کنیم که واقعاً به کار فرد میآیند.
اهمیت اندازهگیری دقیق عدسی
حتی عدسی باکیفیت هم اگر بهدرستی داخل فریم قرار نگیرد، نتیجه مطلوبی ایجاد نمیکند.
یکی از اندازهگیریهای مهم، فاصله مردمکها یا PD است. این عدد مشخص میکند مراکز اپتیکی عدسی نسبت به چشمها در چه موقعیتی قرار بگیرند. Cleveland Clinic تأکید میکند که PD در ساخت صحیح عینک اهمیت دارد و اندازهگیری حرفهای، بهخصوص برای عدسیهای چندکانونی و پروگرسیو، دقیقتر است.
در عدسیهای پیشرفتهتر، علاوه بر PD ممکن است اندازهگیریهای بیشتری متناسب با فریم و موقعیت آن روی صورت انجام شود.
نسخه چشم را با نوع عدسی اشتباه نگیرید
نسخهای که اپتومتریست یا چشمپزشک ارائه میکند اطلاعات مربوط به نیاز بینایی شما را مشخص میکند.
بعد از آن باید تصمیم گرفته شود این نسخه در چه نوع عدسی اجرا شود.
به بیان ساده:
نسخه میگوید چشم شما به چه اصلاحی نیاز دارد؛ انتخاب عدسی مشخص میکند این اصلاح با چه طراحی، ماده و امکاناتی ساخته شود.
به همین دلیل خرید عدسی صرفاً براساس تبلیغ، قیمت یا توصیه عمومی فرد دیگری روش دقیقی نیست. معاینه چشم و نسخه بهروز، نقطه شروع انتخاب عینک طبی است.
جمعبندی؛ شناخت نوع عدسی مهمتر از حفظ کردن اسمهاست
وقتی با انواع عدسی عینک آشنا باشید، اصطلاحات روی لیست قیمت یا توضیحات محصول دیگر گیجکننده نخواهند بود.
Single Vision، Bifocal و Progressive درباره نحوه طراحی دید صحبت میکنند.
پلیکربنات، Trivex و High Index به ماده عدسی مربوط هستند.
فتوکرومیک و عدسی آفتابی طبی کاربرد یا قابلیت خاص ایجاد میکنند.
ضدبازتاب و پوشش مقاوم در برابر خش نیز در گروه پوششهای سطح عدسی قرار میگیرند.
در نتیجه سؤال درست هنگام خرید این نیست که «کدام اسم بهتر است؟»؛ سؤال بهتر این است که برای نسخه چشم، فریم و سبک استفاده من چه ترکیبی از طراحی، جنس و پوشش منطقیتر است؟
وقتی این سه بخش درست انتخاب شوند، تصمیمگیری میان مدلها و برندهای مختلف بسیار سادهتر خواهد شد.