احتمالاً برای شما هم پیش آمده که یک عینک نسبتاً گران بخرید، اما چند ماه بعد زیر نور متوجه خطهای ریزی روی عدسی شوید. بعضی از این خطها فقط از زاویه خاصی دیده میشوند و بعضی آنقدر زیاد میشوند که موقع رانندگی یا کار با صفحهنمایش، نور را پخش میکنند و کیفیت دید را پایین میآورند.
در چنین شرایطی اولین سؤال معمولاً این است: مگر این عدسی «ضد خش» نبود؟
پاسخ کوتاه این است که اصطلاح عدسی عینک ضد خش در بازار کمی گمراهکننده است. عدسیای که تحت هیچ شرایطی خط نیفتد عملاً وجود ندارد. چیزی که روی بسیاری از عدسیهای امروزی قرار میگیرد، یک پوشش سخت یا Scratch-Resistant / Hard Coating است که مقاومت سطح را در برابر خراشهای روزمره افزایش میدهد؛ نه اینکه عدسی را شکستناپذیر یا کاملاً ضدخش کند. ZEISS نیز Hard Coating را راهکاری برای افزایش مقاومت عدسی پلاستیکی در برابر خراش و افزایش طول عمر آن معرفی میکند.
همین تفاوت ظاهراً کوچک، موقع خرید اهمیت زیادی دارد. اگر بدانید «ضد خش» دقیقاً چه کاری انجام میدهد و چه کاری انجام نمیدهد، هم انتخاب دقیقتری خواهید داشت و هم احتمال آسیب زودهنگام به عدسی بسیار کمتر میشود.
یک عدسی نو چطور خط میافتد؟
بیشتر خطهایی که روی عینک ایجاد میشوند نتیجه یک حادثه بزرگ نیستند. معمولاً مجموعهای از رفتارهای کاملاً روزمره به مرور سطح عدسی را آسیب میزند.
فرض کنید بعد از یک روز بیرون بودن، مقداری گردوغبار روی عینک نشسته است. بدون شستن عدسی، گوشه پیراهن را روی آن میکشید. ذرات بسیار ریز موجود روی سطح بین پارچه و عدسی قرار میگیرند و درست مثل یک ساینده عمل میکنند. شاید بار اول چیزی نبینید، اما تکرار همین کار میتواند بهتدریج خطهای بسیار ریز ایجاد کند.
دستمال کاغذی، آستین لباس، قرار دادن عینک از سمت عدسی روی میز و انداختن آن بدون جعبه داخل کیف هم از رفتارهایی هستند که احتمال خراش را بالا میبرند. ZEISS نیز هشدار میدهد که ذرات آلودگی روی خود عدسی یا روی پارچه و لباس میتوانند هنگام تمیز کردن سطح را خراش دهند.
پس دوام عدسی فقط به کیفیت کارخانه مربوط نیست؛ نحوه استفاده روزانه شما هم بخشی از عمر عدسی را تعیین میکند.
پوشش ضدخش دقیقاً روی عدسی چه میکند؟
عدسیهای پلاستیکی امروزی مزایای زیادی دارند: سبکتر از شیشه هستند، تنوع بیشتری دارند و میتوانند در جنسها و ضریب شکستهای مختلف تولید شوند. اما سطح پلاستیک ذاتاً در برابر خراش به اندازه بعضی مواد سخت مقاوم نیست.
برای جبران این موضوع، روی سطح عدسی یک لایه سخت اضافه میشود. این لایه باعث میشود سطح عدسی در مقابل سایشهای معمول مقاومت بیشتری پیدا کند.
نکته جالب اینجاست که این پوشش ممکن است بخشی از یک ساختار چندلایه باشد. در عدسیهای جدید، یک مجموعه پوشش میتواند همزمان وظایف مختلفی مانند سختتر کردن سطح، کاهش بازتاب نور، دفع آب و چربی و راحتتر شدن تمیزکاری را انجام دهد. HOYA و ZEISS در پوششهای جدید خود نیز مقاومت در برابر خراش را در کنار خاصیت ضدبازتاب و دفع آلودگی توسعه میدهند.
به همین دلیل اصطلاح «عدسی ضدخش» همیشه مشخصات کامل یک محصول را بیان نمیکند.
Scratch Resistant با Scratch Proof فرق دارد
این تفاوت را بهتر است هنگام خرید جدی بگیریم.
Scratch Resistant یعنی «مقاوم در برابر خراش».
اما Scratch Proof معنای «خراشناپذیر» میدهد.
عدسیهای طبی معمولاً در دسته اول قرار میگیرند. حتی پوششهای حرفهای نیز در برابر برخورد با شن، اجسام تیز، افتادن روی آسفالت یا تمیز کردن مکرر با مواد نامناسب مصون نیستند.
خود تولیدکنندگان معتبر نیز از عبارتهایی مثل افزایش مقاومت، Durability یا Scratch Resistance استفاده میکنند، نه اینکه ادعا کنند سطح عدسی در هر شرایطی خراشناپذیر است. برای نمونه، آزمونهای صنعتی مانند Bayer Test برای مقایسه مقاومت سایشی عدسی پوششدار با عدسی بدون پوشش استفاده میشوند.
پس اگر فروشندهای گفت «روی این عدسی تحت هیچ شرایطی خط نمیافتد»، بهتر است با کمی احتیاط بیشتری به این ادعا نگاه کنید.
همه پوششهای ضدخش کیفیت یکسانی ندارند
دو عدسی ممکن است هر دو با عنوان «ضدخش» فروخته شوند، اما مقاومت سطح آنها الزاماً یکسان نیست.
فرمول پوشش، تعداد لایهها، فرایند سختسازی، جنس پایه عدسی و تکنولوژی تولید همگی میتوانند روی دوام نهایی اثر بگذارند. به همین دلیل شرکتهای مختلف برای پوششهای حرفهای خود میزان مقاومت متفاوتی گزارش میکنند. برای مثال HOYA برای برخی پوششهای خود مقاومت بیشتر در برابر خراش را نسبت به محصولات مقایسهشده گزارش کرده و ZEISS نیز پوششهای مختلف DuraVision را از نظر مقاومت و دوام آزمایش میکند.
برای خریدار این یعنی صرف دیدن عبارت «Hard Coat» روی لیست قیمت کافی نیست.
اگر میان دو عدسی اختلاف قیمت قابل توجهی وجود دارد، سؤال مناسب این است:
پوشش سطح این دو عدسی چه تفاوتی با یکدیگر دارد؟
این سؤال خیلی مفیدتر از این است که فقط بپرسیم «هر دو ضدخش هستند؟»
عدسی ضدخش همان عدسی آنتیرفلکس نیست
این دو اصطلاح در بازار زیاد کنار هم شنیده میشوند و گاهی با هم اشتباه گرفته میشوند.
پوشش ضدخش وظیفه اصلیاش افزایش مقاومت مکانیکی سطح عدسی است. پوشش Anti-Reflective یا ضدبازتاب برای کاهش انعکاسهای ناخواسته روی سطح عدسی طراحی میشود.
این دو ویژگی میتوانند روی یک عدسی با هم وجود داشته باشند.
در بسیاری از عدسیهای جدید، مجموعه پوششها حتی امکانات بیشتری دارند؛ مثلاً سطح آبگریز یا چربیگریز برای اینکه اثر انگشت و لکه راحتتر پاک شود. ZEISS نیز Hard Coating، Anti-Reflective و Clean Coat را عملکردهای متفاوتی از پوشش عدسی معرفی میکند.
بنابراین هنگام سفارش میتوانید عدسیای داشته باشید که هم مقاومت بیشتری در برابر خراش داشته باشد و هم ضدبازتاب باشد.
چه کسانی بیشتر از پوشش مقاوم در برابر خش سود میبرند؟
تقریباً هر کسی که عینک را هر روز استفاده میکند از یک پوشش سطح خوب سود میبرد، اما برای بعضی افراد اهمیت آن بیشتر است.
کودکی را تصور کنید که عینکش را چند بار در روز از صورت برمیدارد، داخل کیف مدرسه میگذارد و دوباره استفاده میکند. یا فردی که در محیط صنعتی، کارگاه، فضای باز یا محل پرگردوغبار فعالیت دارد. حتی کسی که از صبح تا شب عینک به چشم دارد و روزی چند بار عدسی را تمیز میکند، سطح عدسی را بیشتر در معرض سایش قرار میدهد.
برای چنین کاربرانى، پرداخت هزینه بیشتر برای یک پوشش بادوامتر میتواند منطقیتر از کسی باشد که فقط گاهی عینک مطالعه استفاده میکند.
آکادمی چشمپزشکی آمریکا نیز پوشش مقاوم در برابر خراش را یکی از گزینههایی میداند که میتواند دوام عینک را افزایش دهد و بهخصوص درباره پلیکربنات بدون پوشش، به حساسیت بیشتر سطح نسبت به خراش اشاره کرده است.
ضدخش بودن به جنس عدسی هم مربوط میشود؟
بله، اما باز هم باید جنس و پوشش را از هم جدا کنیم.
عدسیهای شیشهای بهطور طبیعی سطح سختتری دارند، اما وزن بالاتر و مقاومت کمتر در برابر شکستن باعث شده عدسیهای پلاستیکی در بسیاری از عینکهای امروزی کاربرد بیشتری داشته باشند.
مواد پلاستیکی مختلف نیز رفتار یکسانی ندارند. برای مثال پلیکربنات به دلیل مقاومت در برابر ضربه شناخته میشود، اما سطح بدون پوشش آن میتواند نسبت به خراش حساس باشد؛ به همین دلیل استفاده از پوشش مقاوم سطحی در چنین عدسیهایی اهمیت پیدا میکند.
این نکته یک سوءتفاهم رایج را هم برطرف میکند:
مقاوم در برابر ضربه بودن با مقاوم در برابر خش بودن یکی نیست.
ممکن است عدسی در برابر ضربه بسیار خوب عمل کند اما سطح آن همچنان به Hard Coat نیاز داشته باشد.
اگر عدسی خط افتاد، میتوان خش را برطرف کرد؟
این قسمت شاید مهمترین نکته عملی مقاله باشد.
روی اینترنت روشهای زیادی برای از بین بردن خش عینک پیشنهاد میشود؛ از خمیردندان و جوش شیرین گرفته تا مواد پولیش و ترکیبات خانگی. مشکل این روشها این است که ممکن است بهجای ترمیم سطح، بخشی از پوشش عدسی را بسایند.
خط عمیقی که واقعاً روی سطح عدسی یا کوتینگ ایجاد شده معمولاً با تمیز کردن برطرف نمیشود.
اگر چیزی که مشاهده میکنید فقط لکه، چربی یا رسوب باشد، تمیزکاری صحیح مشکل را حل میکند. اما اگر خط وارد سطح شده باشد، بهتر است قبل از استفاده از هر ماده ساینده، عدسی توسط اپتیک بررسی شود.
بهخصوص روی عدسیهای دارای AR، فتوکرومیک یا پوششهای چندلایه، پولیش خانگی میتواند وضعیت را بدتر کند.
گاهی چیزی که شبیه خش است، خرابی پوشش است
همه آسیبهایی که روی عدسی میبینید یک خط ساده نیستند.
گاهی کوتینگ به شکل شبکهای، لکههای ثابت، ترکهای بسیار ریز یا حالت رنگینکمانی نامنظم دیده میشود. این وضعیت میتواند با آسیب خود پوشش ارتباط داشته باشد، نه صرفاً کشیده شدن یک جسم روی سطح.
گرمای شدید یکی از دشمنان مهم بعضی پوششهای عدسی است. ZEISS هشدار میدهد که دماهای بسیار بالا میتوانند به عدسیها و پوششهای مدرن آسیب برسانند.
به همین دلیل جا گذاشتن عینک داخل خودروی بسته زیر آفتاب شدید، قرار دادن آن نزدیک بخاری یا استفاده از آب بسیار داغ برای شستوشو انتخاب خوبی نیست.
اگر سطح عدسی بهصورت گسترده آسیب دیده، راهحل منطقیتر معمولاً بررسی برای تعویض عدسی است، نه تلاش برای صیقل دادن آن در خانه.
روش درست تمیز کردن، از خود «ضدخش» مهمتر است
بهترین پوشش جهان هم اگر هر روز اشتباه تمیز شود، عمر نامحدودی نخواهد داشت.
اگر روی عدسی گردوغبار قابل مشاهده است، بهتر است قبل از کشیدن پارچه روی آن ذرات را با آب مناسب از سطح جدا کنید. بعد از آن میتوان با محلول مناسب عینک و یک پارچه میکروفایبر تمیز، سطح را پاک کرد.
مهم است خود پارچه هم تمیز باشد. یک دستمال میکروفایبر که مدت زیادی داخل کیف مانده و پر از ذرات شده، میتواند دقیقاً خلاف هدف شما عمل کند.
ZEISS نیز برای مراقبت از عدسی بر استفاده از روشهای صحیح تمیزکاری تأکید میکند و هشدار میدهد تمیز کردن نامناسب حتی عدسی دارای Hard Coating را هم میتواند آسیب بزند.
چند عادت ساده که عمر عدسی را بیشتر میکند
- عینک را از سمت عدسی روی میز نگذارید.
- برای پاک کردن عدسی از لباس استفاده نکنید.
- عینک را بدون جعبه داخل کیف رها نکنید.
- قبل از پاک کردن گردوغبار زیاد، سطح را تمیز کنید.
- از مواد شوینده قوی و حلالها بدون اطمینان از سازگاری استفاده نکنید.
- عینک را در معرض گرمای شدید قرار ندهید.
این موارد سادهتر از خرید دوباره عدسی هستند و در عمل تأثیر زیادی بر ظاهر بلندمدت عینک دارند.
هنگام خرید عدسی ضدخش دقیقاً چه چیزی بپرسیم؟
موقع خرید لازم نیست وارد اصطلاحات پیچیده آزمایشگاهی شوید. کافی است از عبارت مبهم «ضد خش دارد؟» کمی جلوتر بروید.
اول مشخص کنید آیا Hard Coat بخشی از خود محصول است یا همراه یک پوشش چندلایه عرضه میشود. سپس درباره نوع پوشش ضدبازتاب، خاصیت دفع آب و چربی و شرایط ضمانت سؤال کنید.
اگر فروشگاه چند سطح مختلف پوشش دارد، بخواهید تفاوت آنها را توضیح دهد. ممکن است مدل اقتصادی فقط مقاومت سطحی پایه داشته باشد، درحالیکه پوشش گرانتر علاوه بر مقاومت بیشتر، راحتتر تمیز شود و بازتاب کمتری داشته باشد.
در واقع چیزی که ارزش خرید را تعیین میکند مجموعه عملکرد پوشش است، نه تنها نوشتن کلمه Anti-Scratch روی بستهبندی.
آیا پرداخت هزینه بیشتر برای پوشش حرفهای ارزش دارد؟
پاسخ به سبک استفاده شما بستگی دارد.
اگر عینک وسیلهای است که از صبح تا شب روی صورتتان قرار دارد و انتظار دارید چند سال از آن استفاده کنید، کیفیت سطح عدسی اهمیت بیشتری پیدا میکند. در این حالت اختلاف قیمت یک پوشش بادوامتر میتواند در بلندمدت قابل توجیه باشد.
اما اگر نسخه چشم شما دائماً تغییر میکند یا عینک را فقط گهگاه برای مطالعه میزنید، ممکن است پیشرفتهترین پوشش بازار برایتان ضروری نباشد.
در نتیجه سؤال درست این نیست که:
«گرانترین پوشش کدام است؟»
بلکه این است:
«برای مدت و شرایط استفاده من، چه سطحی از دوام منطقی است؟»
این نگاه کمک میکند بدون خرید امکانات بیاستفاده، برای بخشی از عدسی هزینه کنید که واقعاً روی تجربه روزانه تأثیر دارد.
از روی ظاهر میتوان عدسی ضدخش خوب را تشخیص داد؟
تقریباً نه.
عدسی نو ممکن است کاملاً شفاف و بینقص دیده شود، اما میزان مقاومت سایشی پوشش چیزی نیست که بتوان تنها با چشم تشخیص داد.
حتی رنگ بازتاب روی عدسی نیز معیار قابل اتکایی برای تشخیص میزان مقاومت سطح نیست.
تولیدکنندگان برای بررسی مقاومت از آزمونهای کنترلشده استفاده میکنند. برای مثال Bayer Test با مقایسه عدسی پوششدار و نمونه کنترل، مقاومت در برابر سایش و خراش را ارزیابی میکند.
برای خریدار معمولی، انتخاب برند و مدل مشخص، دریافت مشخصات پوشش و خرید از فروشنده قابل اعتماد راه منطقیتری از تست کردن عدسی با ناخن یا وسایل مشابه است.
آیا خط روی عدسی روی دید تأثیر میگذارد؟
یک خط بسیار کوچک در حاشیه عدسی ممکن است هنگام استفاده اصلاً احساس نشود. اما وقتی تعداد خراشهای ریز زیاد شود یا آسیب در ناحیه اصلی دید قرار بگیرد، نور میتواند روی سطح بیشتر پخش شود و کیفیت دید کاهش پیدا کند.
ZEISS نیز خراش سطح عدسی را عاملی میداند که میتواند در نهایت کیفیت دید را تحت تأثیر قرار دهد.
این موضوع در تاریکی بیشتر خودش را نشان میدهد، چون چراغ خودروها و منابع نور نقطهای میتوانند روی سطح آسیبدیده بازتاب و پراکندگی بیشتری ایجاد کنند.
اگر عینکتان به حدی خط افتاده که هنگام رانندگی یا کار روزمره مزاحم دید است، زمان بررسی تعویض عدسی فرا رسیده است.
عدسی ضدخش برای کودک؛ هزینه اضافه یا انتخاب منطقی؟
کودکان معمولاً با عینک به اندازه بزرگسالان محتاط رفتار نمیکنند. عینک ممکن است داخل کیف مدرسه بیفتد، روی میز گذاشته شود یا هنگام بازی با سطوح مختلف تماس پیدا کند.
بنابراین کیفیت پوشش سطح برای عینک کودک میتواند اهمیت زیادی داشته باشد.
البته اولویت در عینک کودک تنها ضدخش بودن نیست. مقاومت در برابر ضربه، وزن، فیت مناسب فریم و نسخه صحیح هم باید در نظر گرفته شوند.
بهترین انتخاب برای کودک معمولاً مجموعهای از این ویژگیهاست، نه تمرکز روی یک عبارت تبلیغاتی.
خطوخش بیشتر تقصیر عدسی است یا کاربر؟
گاهی واقعاً کیفیت پوشش پایین است و سطح عدسی زودتر از حد انتظار آسیب میبیند. اما در بسیاری از موارد رفتار روزانه هم نقش مهمی دارد.
اگر یک عینک دائماً با تیشرت پاک شود، بدون قاب داخل کیف قرار بگیرد و روی داشبورد داغ خودرو بماند، انتظار اینکه پوشش آن سالها مثل روز اول باقی بماند واقعبینانه نیست.
در مقابل، حتی یک عدسی میانرده با نگهداری صحیح میتواند وضعیت ظاهری بهتری در طول زمان حفظ کند.
بنابراین عمر عدسی نتیجه همکاری دو عامل است:
کیفیت ساخت + شیوه نگهداری.
جمعبندی؛ ضدخش بخریم، اما با انتظار درست
عبارت عدسی عینک ضد خش را بهتر است در ذهن خود به «عدسی مقاومتر در برابر خش» ترجمه کنیم.
پوشش Hard Coat میتواند مقاومت سطح عدسیهای پلاستیکی را افزایش دهد و عمر مفید آنها را بیشتر کند، اما هیچ پوششی اجازه نمیدهد هرطور خواستیم با عینک رفتار کنیم. گردوغبار، تمیز کردن با لباس، افتادن روی سطوح زبر، مواد شیمیایی نامناسب و حرارت زیاد همچنان میتوانند به عدسی آسیب بزنند.
موقع خرید نیز فقط وجود کلمه Anti-Scratch را بررسی نکنید. کیفیت پوشش، ضدبازتاب بودن، قابلیت تمیز شدن، ضمانت و تناسب قیمت با مدت استفاده را کنار هم ببینید.
در بسیاری از عینکهای روزمره، یک پوشش سطح باکیفیت از آن امکاناتی است که شاید روز اول تفاوتش خیلی هیجانانگیز به نظر نرسد، اما شش ماه یا یک سال بعد ارزشش بهتر مشخص میشود.