وقتی صحبت از تقویت بینایی کودکان میشود، شاید اولین چیزی که به ذهنمان برسد هویج، مکملهای تقویتی یا تمرینهای مخصوص چشم باشد. اما سلامت بینایی کودک بیشتر از آنکه به یک ماده غذایی یا یک تمرین عجیب وابسته باشد، تحت تأثیر مجموعهای از عادتهای روزمره قرار دارد.
زمانی که کودک در فضای باز سپری میکند، فاصله او از موبایل و کتاب، نحوه استفاده از نمایشگرها، تغذیه، محافظت از چشم در مقابل نور خورشید و حتی انجام بهموقع غربالگری بینایی همگی میتوانند در حفظ سلامت چشمهای او نقش داشته باشند. سازمان جهانی بهداشت نیز افزایش فعالیت در فضای باز و کاهش فعالیتهای طولانی از فاصله نزدیک را از راهکارهای مهم برای کاهش خطر شروع و پیشرفت نزدیکبینی در کودکان معرفی میکند.
البته یک نکته را باید از همین ابتدا روشن کنیم:
هیچ عادت غذایی، ورزش چشم یا روش خانگی نمیتواند شماره چشم کودک را بهصورت تضمینی کاهش دهد.
اما میتوان با چند عادت درست، شرایط بهتری برای سلامت چشم و رشد سیستم بینایی کودک فراهم کرد.
عادت اول: هر روز زمانی را بیرون از خانه بگذرانید
شاید سادهترین عادت این فهرست، یکی از مهمترین آنها نیز باشد:
بگذارید کودک در فضای باز بازی کند.
مطالعات مختلف ارتباط بین زمان بیشتر در فضای باز و کاهش احتمال ایجاد نزدیکبینی در دوران کودکی را نشان دادهاند. AAPOS توصیه میکند کودکان برای کاهش ریسک نزدیکبینی یا کندتر شدن پیشرفت آن، روزانه حداقل حدود یک ساعت را در فضای باز سپری کنند.
سازمان جهانی بهداشت نیز فعالیت روزانه در فضای باز و نور طبیعی روز را یکی از عوامل محافظتی در برابر نزدیکبینی میداند و در یکی از توصیههای خود به حدود ۹۰ دقیقه فعالیت در فضای باز در روشنایی روز اشاره کرده است.
این فعالیت لزوماً نباید ورزش حرفهای باشد.
پیادهروی خانوادگی، بازی در پارک، دوچرخهسواری، توپبازی یا حتی بازی کردن در حیاط میتواند بخشی از این زمان باشد.
نکته مهم این است که کودک برای بخشی از روز از محیط بسته، مطالعه مداوم و صفحات دیجیتال فاصله بگیرد.
یک پیشنهاد ساده برای والدین
بهجای اینکه بگویید:
«کمتر با گوشی بازی کن.»
یک فعالیت جایگزین ایجاد کنید:
«بریم نیم ساعت بیرون قدم بزنیم.»
تغییر محیط معمولاً بسیار سادهتر از جنگ روزانه بر سر موبایل و تبلت است.
عادت دوم: قانون ۲۰-۲۰-۲۰ را تبدیل به بازی کنید
استفاده از نمایشگرها بخش طبیعی زندگی بسیاری از کودکان شده است. تکالیف مدرسه، کلاسهای آنلاین، بازی و سرگرمی همگی ممکن است کودک را مدت زیادی در فاصله نزدیک نگه دارند.
برای کاهش خستگی چشم، متخصصان قانون معروف ۲۰-۲۰-۲۰ را توصیه میکنند:
هر ۲۰ دقیقه، کودک برای حداقل ۲۰ ثانیه به چیزی در فاصله حدود ۲۰ فوت، یعنی تقریباً ۶ متر نگاه کند.
AAPOS توضیح میدهد که نگاه کردن به فاصله دور باعث استراحت سیستم تمرکز چشم شده و این وقفههای کوتاه میتوانند خستگی چشم و تاری موقت ناشی از فعالیت طولانی نزدیک را کاهش دهند.
برای یک کودک پنج یا شش ساله لازم نیست قانون را با عدد و فرمول توضیح دهید.
میتوانید بگویید:
«هر وقت این زنگ خورد، ۲۰ ثانیه از پنجره بیرون رو نگاه کن و سه چیز سبز پیدا کن!»
به همین سادگی یک توصیه پزشکی خشک تبدیل به بازی میشود.
عادت سوم: موبایل و کتاب را به چشم نچسبانید!
بعضی کودکان هنگام بازی با گوشی یا خواندن کتاب، آنقدر وسیله را نزدیک میکنند که فاصله آن با صورتشان بسیار کم میشود.
AAPOS توصیه میکند هنگام مطالعه و استفاده از نمایشگر، فاصله حدود ۳۰ سانتیمتر یا بیشتر حفظ شود و از کار طولانیمدت در فاصله بسیار نزدیک خودداری شود.
کار طولانی از فاصله نزدیک یکی از عواملی است که در تحقیقات مرتبط با نزدیکبینی کودکان مورد توجه قرار گرفته است. WHO نیز افزایش فعالیتهای نزدیک و زمان بیشتر در محیط بسته را در کنار افزایش شیوع نزدیکبینی مورد توجه قرار داده است.
وضعیت مناسبتر هنگام مطالعه
بهتر است کودک:
- کتاب را روی میز یا در فاصله مناسب نگه دارد؛
- موبایل را چند سانتیمتر جلوی بینی نگیرد؛
- در محیط با نور کافی مطالعه کند؛
- بین دورههای طولانی مطالعه استراحت داشته باشد؛
- هنگام استفاده طولانی از نمایشگر مرتب به فاصله دور نگاه کند.
هدف حذف کتاب، درس یا حتی تکنولوژی نیست.
هدف ایجاد تعادل بین فعالیت نزدیک و فعالیت در فاصله دور است.
عادت چهارم: بشقاب رنگی برای چشمهای سالمتر
هویج برای چشم مفید است؛ اما سلامت چشم فقط با هویج تأمین نمیشود.
National Eye Institute آمریکا توصیه میکند رژیم غذایی سالم شامل سبزیجات برگسبز تیره و مواد غذایی مختلف باشد. این مرکز به سبزیجاتی مانند اسفناج و کلمبرگ و همچنین ماهیهایی مانند سالمون و تن اشاره میکند که مواد مغذی موردنیاز بدن و چشم را تأمین میکنند.
برای کودک، بهتر است بهجای تمرکز روی یک «خوراکی جادویی برای چشم»، تنوع غذایی ایجاد کنیم.
برای مثال:
سبز: اسفناج، کلم بروکلی و سبزیجات برگسبز
نارنجی: هویج، کدوحلوایی و سیبزمینی شیرین
قرمز: گوجهفرنگی و فلفل قرمز
پروتئین: تخممرغ، ماهی و منابع پروتئینی مناسب
میوه: انواع میوههای تازه و متنوع
هدف این نیست که کودک هر روز غذایی را به اجبار فقط به دلیل «تقویت چشم» بخورد.
یک رژیم غذایی متعادل و متنوع، انتخاب منطقیتری از تمرکز روی یک ماده غذایی یا مصرف خودسرانه مکملهاست.
آیا مکمل تقویت چشم برای کودک لازم است؟
برای کودک سالمی که رژیم غذایی طبیعی و متنوع دارد، نباید صرفاً با هدف قویتر شدن چشم سراغ مکملهای مختلف رفت.
کمبودهای تغذیهای یا نیاز به مکمل باید بر اساس وضعیت سلامت کودک و نظر پزشک یا متخصص تغذیه بررسی شود.
عبارتهایی مانند «قرص افزایش بینایی» یا «شربت کاهش شماره چشم» نباید جای ارزیابی پزشکی را بگیرند.
عادت پنجم: عینک آفتابی را فقط وسیله زیبایی ندانید
کودک را به بازی در فضای باز تشویق میکنیم، اما همزمان باید از چشم او در برابر اشعه فرابنفش نیز محافظت کنیم.
American Academy of Ophthalmology توصیه میکند عینک آفتابی دارای UV400 یا محافظت ۱۰۰ درصدی در برابر UV انتخاب شود. چنین عینکی باید اشعههای UVA و UVB را مسدود کند.
National Eye Institute نیز استفاده از عینک آفتابی و کلاه لبهدار را از سادهترین روشهای محافظت چشم در برابر اشعه UV معرفی میکند.
بنابراین برای خرید عینک آفتابی کودک، فقط به تیرگی عدسی نگاه نکنید.
مهمتر از تیره بودن شیشه، میزان محافظت واقعی آن در برابر UV است.
یک نکته مهم
عینک خیلی تیرهای که محافظت مناسب UV ندارد، الزاماً عینک آفتابی خوبی نیست.
هنگام خرید بهتر است مشخصات UV محصول را بررسی کنید و از عینکهایی با منبع و کیفیت نامشخص فقط به دلیل ظاهر جذاب استفاده نکنید.
عادت ششم: معاینه چشم را به زمانی که کودک شکایت کرد موکول نکنید
این عادت از همه مهمتر است.
والدین معمولاً تصور میکنند اگر فرزندشان خوب بازی میکند، تلویزیون میبیند و از تاری دید شکایت ندارد، پس چشمهای او حتماً سالم هستند.
اما کودکان همیشه متوجه مشکل بینایی خود نمیشوند.
برای مثال اگر یک چشم دید خوبی داشته باشد و چشم دیگر ضعیفتر باشد، کودک ممکن است با چشم بهتر ببیند و هیچ شکایتی نداشته باشد. بعضی مشکلات مانند تنبلی چشم نیز ممکن است در ظاهر مشخص نباشند و تنها طی غربالگری یا معاینه شناسایی شوند.
AAPOS برای کودکان بالای پنج سال، تکرار غربالگری بینایی در فاصلههای یک تا دو ساله را توصیه میکند.
اگر کودک در غربالگری نتیجه غیرطبیعی داشته باشد یا علائمی مانند تاری دید، انحراف چشم، سردردهای مرتبط با کار چشمی، نزدیک شدن زیاد به اشیا یا مشکل در دیدن تخته نشان دهد، بررسی دقیقتر اهمیت بیشتری پیدا میکند.
پس «تقویت چشم» واقعاً یعنی چه؟
بهتر است این اصطلاح را کمی دقیقتر تعریف کنیم.
وقتی از تقویت بینایی کودک صحبت میکنیم، منظور این نیست که با خوردن یک خوراکی، انجام یک تمرین یا کمتر دیدن تلویزیون، شماره چشم مثلاً از ۲ به صفر تبدیل شود.
بعضی مشکلات انکساری مانند نزدیکبینی، دوربینی و آستیگماتیسم به ساختار و نحوه تمرکز نور در چشم مربوط هستند و اگر کودک به عینک نیاز داشته باشد، باید بر اساس معاینه تخصصی برای او تصمیمگیری شود. AAPOS نیز تأکید میکند که تشخیص نیاز کودک به عینک باید با معاینه کامل چشم انجام شود.
بنابراین «تقویت بینایی» در این مقاله یعنی:
ایجاد شرایط مناسب برای رشد سیستم بینایی، محافظت از چشمها، کاهش فشار چشمی و کاهش برخی عوامل خطر قابلکنترل.
یک برنامه ساده روزانه برای سلامت چشم کودک
نیازی نیست خانه را تبدیل به کلینیک چشمپزشکی کنید.
یک برنامه معمولی میتواند چیزی شبیه این باشد:
صبح: صبحانه متنوع و مناسب
مدرسه: فاصله مناسب هنگام خواندن و نوشتن
بعدازظهر: بازی و فعالیت در فضای باز
زمان تبلت: اجرای قانون ۲۰-۲۰-۲۰
بیرون از خانه: استفاده از عینک آفتابی استاندارد در نور مناسب
در طول سال: انجام غربالگری و معاینه در زمان توصیهشده
همین عادتهای کوچک اگر به بخشی از سبک زندگی کودک تبدیل شوند، بسیار ارزشمندتر از توصیههایی هستند که فقط چند روز اجرا میشوند.
۳ اشتباه رایج والدین درباره تقویت بینایی کودک
«هرچه هویج بیشتری بخورد، چشمش قویتر میشود»
هویج بخشی از یک رژیم غذایی سالم است، اما سلامت چشم به مجموعهای از مواد مغذی و سلامت عمومی بدن وابسته است. منابع تخصصی NEI نیز در کنار هویج، سبزیجات برگسبز و ماهی را از مواد غذایی مفید برای سلامت چشم معرفی میکنند.
«عینک زدن باعث ضعیفتر شدن چشم میشود»
اگر کودک براساس معاینه تخصصی به عینک نیاز داشته باشد، خودداری از استفاده از عینک راهی برای قویتر کردن چشم نیست. عینک در دوران کودکی حتی میتواند برای رشد صحیح سیستم بینایی اهمیت داشته باشد.
«تا خودش نگفته تار میبینم، نیازی به معاینه ندارد»
برخی کودکان، مخصوصاً اگر مشکل فقط در یک چشم وجود داشته باشد، ممکن است اصلاً متوجه ضعف دید خود نشوند. غربالگری برای شناسایی همین مشکلات پنهان اهمیت دارد.
جمعبندی؛ سلامت چشم از عادتهای کوچک شروع میشود
برای مراقبت از بینایی کودک لازم نیست به دنبال روشهای عجیب و مکملهای تبلیغاتی باشید.
شش عادت ساده را به خاطر بسپارید:
- هر روز زمانی برای بازی در فضای باز در نظر بگیرید.
- هنگام کار با نمایشگر قانون ۲۰-۲۰-۲۰ را اجرا کنید.
- فاصله مناسب کتاب و موبایل از چشم را رعایت کنید.
- رژیم غذایی متنوع و متعادل داشته باشید.
- از عینک آفتابی استاندارد با محافظت مناسب UV استفاده کنید.
- غربالگری و معاینه بینایی کودک را جدی بگیرید.
قرار نیست تمام این تغییرات یکشبه اتفاق بیفتند.
اگر امروز کودک ۲۰ دقیقه بیشتر بیرون بازی کند، فردا موبایل را کمی دورتر نگه دارد و کمکم به استراحت دادن به چشمهایش عادت کند، شما در حال ساختن یک الگوی سالم برای سالهای آینده هستید.