ممکن است فرزندتان همیشه برای تماشای تلویزیون جلوتر از بقیه بنشیند. شاید هنگام نگاه کردن به تخته مدرسه چشمهایش را ریز کند، کتاب را بیش از حد به صورتش نزدیک کند یا بعد از انجام تکالیف از سردرد شکایت داشته باشد.
در نگاه اول، هرکدام از این رفتارها ممکن است عادی به نظر برسد؛ اما گاهی همین جزئیات کوچک اولین نشانه یک مشکل بینایی هستند.
موضوع مهمتر این است که کودکان همیشه متوجه ضعف بینایی خود نمیشوند. کودکی که از ابتدا دنیا را کمی تار دیده است، ممکن است تصور کند همه افراد دقیقاً همینطور میبینند. اگر فقط یکی از چشمها دید ضعیفتری داشته باشد، تشخیص مشکل حتی دشوارتر میشود؛ زیرا کودک از چشم قویتر استفاده میکند و ممکن است هیچ شکایتی نداشته باشد.
پس از کجا بفهمیم کودکمان به عینک احتیاج دارد؟
رفتارهای روزانه کودک میتوانند سرنخهای خوبی در اختیار والدین قرار دهند، اما هیچیک از این علائم بهتنهایی به معنی نیاز قطعی به عینک نیست. تشخیص نهایی با معاینه بینایی و بررسی چشم توسط متخصص انجام میشود.
۱. برای دیدن تلویزیون بیش از حد نزدیک میشود
یکی از رفتارهایی که معمولاً توجه والدین را جلب میکند، نشستن کودک در فاصله بسیار کم از تلویزیون است.
اگر فرزندتان دائماً برای دیدن تصویر جلو میرود یا در کلاس ترجیح میدهد نزدیک تخته بنشیند، ممکن است دیدن اجسام دور برای او دشوار باشد. این حالت میتواند یکی از علائم نزدیکبینی یا Myopia باشد. بیمارستان تخصصی چشم Moorfields نیز نزدیک نشستن به تلویزیون یا نیاز به نشستن جلوی کلاس برای دیدن تخته را از نشانههای احتمالی نزدیکبینی در کودکان معرفی میکند.
البته یکبار نزدیک نشستن به تلویزیون دلیل کافی برای نگرانی نیست. چیزی که اهمیت دارد تکرار این رفتار و همراه شدن آن با نشانههای دیگر است.
۲. هنگام نگاه کردن چشمهایش را ریز میکند
به رفتار کودک هنگام نگاه کردن به تابلوهای خیابان، تلویزیون، تخته کلاس یا اشیای دور توجه کنید.
آیا برای واضحتر دیدن، پلکهای خود را تنگ میکند؟
جمع کردن یا ریز کردن چشمها گاهی راهی است که کودک ناخودآگاه برای واضحتر دیدن تصویر استفاده میکند. AAPOS نیز جمع کردن چشمها و نزدیک گرفتن اشیا را از رفتارهایی میداند که در صورت مشاهده، بررسی بینایی کودک منطقی است.
اگر این رفتار بهطور مرتب تکرار میشود، بهتر است آن را صرفاً یک عادت ندانید.
۳. کتاب، تبلت یا نقاشی را خیلی نزدیک صورتش میگیرد
فاصلهای که کودک هنگام مطالعه یا نقاشی انتخاب میکند میتواند سرنخ دیگری باشد.
اگر کتاب را دائماً به صورت خود نزدیک میکند یا هنگام استفاده از تبلت فاصله بسیار کمی با صفحه دارد، بهتر است بینایی او بررسی شود.
NHS نزدیک گرفتن کتاب به صورت و همچنین گم کردن مرتب محل خواندن در متن را از نشانههایی میداند که ممکن است با مشکلات بینایی در کودکان همراه باشند.
در اینجا نیز هدف، تشخیص بیماری توسط والدین نیست؛ بلکه شناسایی رفتاری است که ارزش انجام یک معاینه دقیقتر را دارد.
۴. بعد از درس خواندن از سردرد یا خستگی چشم شکایت میکند
«مامان چشمهام خسته شده.»
«سرم درد میکنه.»
اگر چنین جملههایی معمولاً بعد از مطالعه، نقاشی، انجام تکالیف یا کار با کامپیوتر شنیده میشوند، بهتر است به آنها توجه کنید.
سردرد و خستگی چشم میتوانند علل مختلفی داشته باشند و الزاماً ناشی از ضعف بینایی نیستند؛ با این حال در کنار سایر نشانهها میتوانند یکی از دلایل انجام معاینه چشم باشند. NHS سردرد و Eye Strain را در فهرست نشانههای احتمالی مشکلات بینایی کودکان قرار داده است.
Moorfields نیز خستگی چشم و سردرد را از علائمی میداند که ممکن است در کودکان نزدیکبین دیده شوند.
۵. افت عملکرد مدرسه بدون دلیل مشخص
گاهی اولین کسی که متوجه مشکل میشود والدین نیستند؛ معلم کودک است.
ممکن است معلم بگوید:
«نوشتههای روی تخته را اشتباه مینویسد.»
«برای خواندن تخته از دوستش سؤال میکند.»
«وقتی عقب کلاس مینشیند تمرکزش کمتر میشود.»
«هنگام خواندن زود خسته میشود.»
مشکلات بینایی میتوانند انجام بعضی فعالیتهای مدرسه را دشوارتر کنند. AAPOS برای کودکان بالای پنج سال، علاوه بر سنجش بینایی، ارجاع کودکانی را که در سطح مورد انتظار تحصیلی نمیخوانند نیز در توصیههای غربالگری خود مطرح کرده است.
البته افت تحصیلی دلایل بسیار زیادی دارد و ضعف چشم تنها یکی از احتمالات است.
۶. برای دیدن، سرش را کج میکند یا یک چشم را میبندد
این علامت را بهتر است جدیتر بگیرید.
فرض کنید کودک هنگام تماشای تلویزیون همیشه سرش را کمی به یک سمت میچرخاند یا برای دیدن چیزی یک چشم را میبندد.
گاهی کودک با تغییر موقعیت سر تلاش میکند از چشمی استفاده کند که دید بهتری دارد یا تصویر واضحتری دریافت کند. NHS توصیه میکند اگر کودک هنگام نگاه کردن مرتب سرش را به یک سمت میچرخاند یا یک چشم را میبندد، درباره بینایی او ارزیابی پزشکی انجام شود.
این رفتار میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و صرفاً به معنی نیاز به عینک نیست، اما بهتر است نادیده گرفته نشود.
۷. یکی از چشمها گاهی به سمت دیگری میرود
اگر متوجه شدید دو چشم کودک همیشه در یک جهت قرار ندارند یا یکی از چشمها به داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف میشود، معاینه چشم اهمیت بیشتری پیدا میکند.
به این وضعیت انحراف چشم یا Strabismus گفته میشود.
برخی انواع انحراف چشم با مشکلات انکساری مانند دوربینی ارتباط دارند و در بعضی کودکان عینک میتواند به اصلاح وضعیت چشمها کمک کند.
طبق NHS، انحراف دائمی چشم یا انحرافی که بعد از سهماهگی همچنان بهصورت رفتوبرگشتی دیده میشود، باید بررسی شود.
نادیده گرفتن بعضی انواع انحراف چشم در کودکی نیز میتواند با ایجاد تنبلی چشم ارتباط داشته باشد.
۸. هنگام خواندن خط را گم میکند
ضعف در مطالعه همیشه به معنی ضعف بینایی نیست؛ بنابراین نباید هر مشکل درسی کودک را به چشم نسبت داد.
با این حال، بعضی رفتارها میتوانند سرنخ باشند.
برای مثال اگر کودک هنگام خواندن:
- مرتب محل جمله را گم میکند،
- برای پیدا کردن خط بعدی مشکل دارد،
- کتاب را بسیار نزدیک میگیرد،
- خیلی زود از خواندن خسته میشود،
بهتر است بینایی او نیز در کنار سایر عوامل بررسی شود.
NHS گم کردن مرتب محل خواندن و نزدیک گرفتن کتاب را از نشانههای احتمالی مشکل بینایی معرفی میکند.
۹. در گرفتن توپ یا هماهنگی چشم و دست مشکل دارد
یکی از نشانههای کمتر شناختهشده مشکلات بینایی کودکان ممکن است در زمین بازی دیده شود، نه هنگام مطالعه.
اگر کودک در گرفتن توپ، پرتاب دقیق، دنبال کردن اجسام متحرک یا برخی فعالیتهایی که به هماهنگی چشم و دست نیاز دارند مشکل غیرمعمولی دارد، بررسی بینایی میتواند یکی از ارزیابیهای مفید باشد.
مشکلات هماهنگی چشم و دست و دستوپاچلفتی بودن غیرمعمول نیز در فهرست نشانههای احتمالی مشکلات بینایی کودکان توسط NHS ذکر شدهاند.
البته این رفتارها دلایل بسیار متفاوتی دارند؛ بنابراین نباید تنها براساس آنها نتیجه گرفت که کودک به عینک احتیاج دارد.
۱۰. مرتب چشمهایش را میمالد
مالیدن چشمها همیشه به معنی ضعف بینایی نیست. خوابآلودگی، آلرژی و تحریک چشم نیز ممکن است چنین رفتاری ایجاد کنند.
اما اگر فرزندتان مخصوصاً هنگام مطالعه، تماشای تلویزیون یا فعالیتهای نیازمند تمرکز مرتب چشمهایش را میمالد، این رفتار ارزش بررسی دارد.
مالیدن مکرر چشمها در منابع NHS و Moorfields نیز در میان علائمی ذکر شده که ممکن است همراه مشکلات بینایی کودکان دیده شوند.
یک نکته مهم: کودک ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد
شاید مهمترین بخش این مقاله همین باشد.
نبود علامت به معنی سالم بودن قطعی بینایی کودک نیست.
در برخی کودکان یکی از چشمها دید خوبی دارد و چشم دیگر ضعیفتر است. چون کودک با چشم قویتر بهخوبی زندگی میکند، ممکن است خودش متوجه تفاوت نشود و والدین نیز هیچ رفتار غیرعادی مشاهده نکنند.
AAPOS توضیح میدهد که تنبلی چشم ممکن است حتی زمانی ایجاد شود که ظاهر چشمها کاملاً طبیعی است و بسیاری از موارد تنها در غربالگری بینایی شناسایی میشوند.
به همین دلیل غربالگری بینایی در دوران کودکی فقط برای کودکانی نیست که از تاری دید شکایت دارند.
چرا تشخیص مشکلات بینایی در کودکی اهمیت زیادی دارد؟
چشم کودک فقط یک نسخه کوچکتر از چشم بزرگسال نیست.
سیستم بینایی در سالهای ابتدایی زندگی در حال رشد و تکامل است. AAPOS توضیح میدهد که در سالهای کودکی، عینک ممکن است علاوه بر واضحتر کردن تصویر، برای رشد طبیعی بینایی، اصلاح برخی انحرافهای چشمی یا جلوگیری و درمان ضعف بینایی یک چشم اهمیت داشته باشد.
یکی از مشکلات مهم دوران کودکی آمبلیوپی یا تنبلی چشم است.
در تنبلی چشم، مغز در دوران رشد یاد نمیگیرد تصویر یکی از چشمها یا هر دو چشم را بهدرستی پردازش کند. اگر این مشکل در کودکی شناسایی و درمان نشود، میتواند باعث کاهش دائمی بینایی شود. درمان نیز معمولاً هرچه زودتر آغاز شود نتیجه بهتری دارد.
بنابراین هدف از معاینه زودهنگام فقط این نیست که بفهمیم کودک «شماره چشم دارد یا نه».
هدف مهمتر، محافظت از رشد صحیح سیستم بینایی اوست.
چه مشکلاتی ممکن است باعث نیاز کودک به عینک شوند؟
سه اصطلاح را احتمالاً بیشتر از بقیه خواهید شنید:
نزدیکبینی یا Myopia
کودک معمولاً اشیای نزدیک را واضحتر میبیند اما دیدن اشیای دور برایش دشوارتر است. نزدیکبینی اغلب در دوران کودکی آغاز میشود.
دوربینی یا Hyperopia
مقداری دوربینی در کودکان کمسن میتواند طبیعی باشد و همه کودکان دوربین به عینک نیاز ندارند. کودکان به دلیل قدرت تطابق چشم میتوانند بعضی درجات دوربینی را جبران کنند. اما اگر میزان آن بالا باشد، دید تار شود یا با انحراف چشم همراه باشد، ممکن است عینک لازم شود.
آستیگماتیسم
در آستیگماتیسم شکل انحنای قرنیه یا عدسی باعث میشود نور بهصورت ایدهآل روی یک نقطه متمرکز نشود و تصویر ممکن است تار یا کشیده به نظر برسد. این مشکل نیز در صورت نیاز با عدسی مناسب اصلاح میشود.
همچنین ممکن است شماره دو چشم با یکدیگر متفاوت باشد؛ حالتی که Anisometropia نام دارد و در دوران کودکی میتواند خطر ایجاد تنبلی چشم را افزایش دهد.
کودک از چه سنی میتواند معاینه چشم شود؟
برای معاینه چشم لازم نیست کودک بلد باشد حروف را بخواند یا حتی بتواند صحبت کند.
متخصصان میتوانند با روشهایی مانند بررسی حرکت چشم، دنبال کردن اشیا، واکنش مردمک، رفلکس قرمز، تصاویر و تجهیزات اندازهگیری بینایی کودکان کمسن را نیز ارزیابی کنند.
AAPOS غربالگری بینایی را از دوره نوزادی آغاز میکند و روش بررسی را متناسب با سن کودک تغییر میدهد. برای کودکان بالای پنج سال نیز تکرار غربالگری بینایی هر یک تا دو سال توصیه شده است.
بنابراین بهتر است منتظر نمانید کودک خودش بگوید «تار میبینم».
از کجا بفهمیم واقعاً عینک لازم است؟
تشخیص از روی رفتار کودک بهتنهایی ممکن نیست.
برای تعیین دقیق نیاز کودک به عینک، معاینه چشم انجام میشود. در کودکان ممکن است از قطرههای مخصوص برای گشاد کردن مردمک و موقتاً کاهش قدرت تمرکز چشم استفاده شود تا شماره واقعی چشم دقیقتر اندازهگیری شود. سپس با ابزارهایی مانند رتینوسکوپ، وضعیت انکساری چشم بررسی میشود.
پس اگر کودک چشمهایش را ریز میکند، نزدیک تلویزیون مینشیند یا سردرد دارد، مرحله بعدی خرید خودسرانه عینک نیست؛ مرحله بعدی معاینه است.
آیا عینک زدن باعث ضعیفتر شدن چشم کودک میشود؟
یکی از نگرانیهای رایج والدین این است که:
«اگر از الان عینک بزند، چشمش به عینک عادت نمیکند؟»
طبق توضیح AAPOS، استفاده از عینک تجویزشده باعث بدتر شدن بینایی یا وابسته شدن چشم کودک به عینک نمیشود. برعکس، در بعضی کودکان استفاده نکردن از عینک موردنیاز میتواند رشد طبیعی بینایی را مختل کند و با ایجاد کاهش بینایی دائمی یا تنبلی چشم همراه شود.
بنابراین عینک باید مطابق دستور متخصص استفاده شود؛ نه کمتر و نه بیشتر.
چه علائمی را نباید برای مدت طولانی نادیده گرفت؟
برای جمعبندی، اگر یک یا چند مورد از رفتارهای زیر را بهطور مداوم در کودک مشاهده میکنید، بهتر است برای بررسی بینایی او اقدام کنید:
- نزدیک نشستن مداوم به تلویزیون
- جمع کردن چشمها برای دیدن
- نزدیک گرفتن کتاب یا تبلت
- سردرد یا خستگی چشم مکرر
- مالیدن زیاد چشمها
- کج کردن سر هنگام نگاه کردن
- بستن یک چشم برای دیدن
- انحراف یکی از چشمها
- دشواری غیرعادی در خواندن یا دیدن تخته
- مشکل در هماهنگی چشم و دست
این علائم فقط به ضعف شماره چشم محدود نیستند و ممکن است دلایل دیگری داشته باشند. به همین علت معاینه تخصصی، جای تشخیص خانگی را نمیگیرد.
حرف آخر؛ به چیزی که کودک نمیگوید هم توجه کنید
کودکان همیشه نمیگویند «من تار میبینم».
گاهی پیام را به شکل دیگری منتقل میکنند: جلوتر مینشینند، سرشان را کج میکنند، چشمهایشان را ریز میکنند، کتاب را نزدیکتر میآورند یا خیلی زود از مطالعه خسته میشوند.
وظیفه والدین تشخیص شماره چشم نیست؛ کافی است این تغییرات را ببینند و در زمان مناسب برای بررسی اقدام کنند.
از طرف دیگر، طبیعی بودن رفتار کودک نیز دلیل خوبی برای کنار گذاشتن غربالگری بینایی نیست. بعضی مشکلات چشم کودکان تقریباً بدون علامت هستند و تشخیص زودهنگام آنها میتواند از مشکلات بینایی بعدی جلوگیری کند.